Zihinsel engelin tanımı gelişim
süreci içinde zeka düzeyinin normalin altında olmasının yanı sıra uyumsal
davranışlarda da yetersizlik gösterme durumudur. Ayrıca zihinsel engellileri zeka ve
uyumsal davranışlarında yetersizliklerin olması yanında eğitim performanslarında da
önemli derecede gerilik gösteren çocuklar şeklindedir .
Enfeksiyon ve ateşli hastalık gibi
dış etkenler, doğum öncesi, doğum sonrası etmenler, doğum sorunları ve premature
doğum gibi etkenler zihinsel öğrenme yetersizliklerinin yaklaşık 1/3’ünün
nedenini açıklayabilmektedir. Geri kalanın nedeni tam olarak bilinmemektedir.
Bireysel olarak uygulanan
ölçmelerde 90 ve daha düşük seviyede IQ skoru elde edilirken bireyin
davranışlarında da farklılaşma olduğunu gözlüyoruz ve bu durumun başlangıcı 18
yaşında öncedir.
Zihinsel öğrenme yetersizliğini
IQ skorlarına, zeka düzeylerine, göre gruplandırıyoruz, zihinsel öğrenme
yetersizliği, hafif, orta ve ağır düzeyde zihinsel öğrenme yetersizlikleri olarak
üç gruba ayrılır. Eğitimleri de öğrenme yetersizliğinin derecesine göre
farklılık göstermektedir.
Hafif
Düzeyde Zihinsel Yetersizlik
Bu kişilere, bireysel olarak
uygulanan IQ testinden, 90 ve 75 arasında bir IQ skoru elde edilir. Yaşıtlarına göre
zihinsel performansları 1, veya 3 yaş kadar düşük seviyededir. Zihinsel öğrenme
yetersizliğinin nüfustaki yaygınlığı % 1 oranındaydı, bunların % 85’i hafif
düzeyde zihinsel öğrenme yetersizliğidir. Bu kişilerin eğitimi normal sınıflarda
kaynaştırma programı kapsamında yürütülmektedir. Bunun nedeni zihinsel
performansının çok düşük olmamasıdır. Çocuğun ihtiyacına cevap verebilecek bir
eğitim programı oluşturulduğunda, bir süre sonra bu çocuklar zihinsel performans
olarak akranlarını yakalayabilirler.
Hafif düzeyde zihinsel öğrenme
yetersizliği yaşayan bireylerin gelişim seyri yakından incelendiğinde bazılarında,
psiko-sosyla gelişimlerinde yaşamış oldukları doyumsuz ve çatışmalı ilişkilerin
varolduğunu gözleyebiliriz. Parçalanmış aile, ebeveynlerden veya aileden birinin
yaşamını kaybetmesi, çatışmalı ilişkiler gibi özelliklere sahip olan ailelerdeki
çocuklar bu bağlamda risk altındadır. Bireyin psiko-sosyal gelişimindeki travmalar
aynı zamanda zihinsel performansını da etkileyebilir, biz bu durumu davranış ve
akademik becerilerde yaşıtlarına göre düşük performans olarak gözleyebiliriz.
Orta
Düzeyde Zihinsel Yetersizlik
Zihinsel inceleme sürecinde,
bireysel olarak uygulanan IQ testinden, 75 ve 45 arasında bir IQ skoru elde edilir.
Yaşıtlarına göre zihinsel performansları 3 veya 6 yaş kadar düşük seviyededir.
Zihinsel öğrenme yetersizliğinin nüfustaki yaygınlığı % 1 oranındadır, bunların
% 10’u orta düzeyde zihinsel öğrenme yetersizliğidir. Orta düzeyde zihinsel
öğrenme yetersizliğinin yaşanılmasının nedenleri arasında, akraba evliliği,
genetik bozukluklar, hamilelik dönemi annenin hastalanması, riskli ve zor doğumlar,
erken çocukluk dönemi yaşanılan ateşli hastalıklar, beslenme bozuklukları
sayılabilir.
Bu çocuklar öz-bakım
becerilerini kazanabilirler. Zihinsel öğrenme yetersizliğinin düzeyine bağlı olarak
bazıları, okuma-yazma ve aritmetik becerileri kazanamayabilir ancak sık
karşılaştıkları bazı sözcükleri, işaretleri ve sayıları tanıyabilirler.
Bazıları da okuma-yazma ve basit düzeyde dört işlem becerilerini öğrenebilirler. Bu
çocuklar basit bazı iş becerilerini öğrenebilir, kendilerine meslek edinebilirler.
Örneğin galoş yapma, paketleme, mum yapma, etiket yapıştırma gibi mekanik işleri
yapabilirler. Yaşamlarında sürekli olmasa da yetişkin desteğine ihtiyaç
duyabilirler.
Eğitimleri normal bir okul
bünyesinde açılan “Özel Eğitim Sınıfı’nda yapılır. Özel eğitim
sınıfının programı akademik beceriler üzerine yapılandırılmıştır. Genel
olarak, özbakım becerileri, okuma-yazma ve dört işlem becerisi üzerinde
çalışılır. Sınıfta en fazla 12 öğrenci bulunur. Her biri için
bireyselleştirilmiş eğitim programı uygulanır. Program oluşturulurken çocuğun zeka
yaşı ve sahip olduğu beceriler göz önüne alınır. Özel eğitim sınıfına
yöneltmesi yapılan bir öğrencinin her eğitim-öğretim yılı sonunda rehberlik ve
araştırma merkezinde gelişiminin takibi açısından tekrar incelenmesi gerekmektedir.
İnceleme sonucunda elde edilecek bulgular doğrultusunda tanı aynı ise öğrencinin
özel eğitim sınıfında eğitimine devam etmesi önerilir. Tanıda farklılaşma
olduğunda, hafif düzeyde zihinsel öğrenme yetersizliği veya normal zihin düzeyi
tespit edildiğinde akranları arasında normal sınıfta eğitimine devam etmesi
önerilmektedir.
Ağır
Düzey Zihinsel Yetersizlik
Ağır düzeyde zihinsel performans
düşüklüğü olan kişilere, bireysel olarak uygulanan IQ testinden, 45 ve daha
aşağısında bir IQ skoru elde edilir. Yaşıtlarına göre zihinsel performansları 5
veya 6 yaş kadar yada daha fazla düşük seviyededir. Zihinsel öğrenme
yetersizliğinin nüfustaki yaygınlığı % 1 oranındadır, bunların % 5’i ağır
düzeyde zihinsel öğrenme yetersizliğidir. Ağır düzeyde zihinsel öğrenme
yetersizliklerinin yaşanılmasının nedenleri arasında, genetik bozukluklar, akraba
evliliği, fiziksel travma, riskli ve zor doğumlar, erken çocukluk dönemi yaşanılan
ateşli hastalıklar sayılabilir.
Okul öncesi dönemde gelişimleri
büyük ölçüde geridir. Bu gruptaki bireyler ancak denetim altında kendilerine
bakmayı öğrenirler ve basit düzeyde iletişim kurarlar. Yetişkin dönemde basit
işleri yapabilir, sınırlı sosyal etkinliklere katılabilirler. Bu gruptaki bireylerin
çoğunda belirgin motor bozukluk vardır. Bu da merkezi sinir sisteminde önemli bir
zedelenme yada gelişim bozukluğu olduğunun bir göstergesidir (Esen, 2003, s.13).
Çoğu zaman bu kişilerin fiziksel rahatsızlıklarının olduğu ve fiziksel gelişim
açısından düşük seviyede oldukları gözlenilmektedir.
Eğitimleri, kurum olarak Eğitim
Uygulama Okulu ve İş Eğitim Merkezi’nde yapılmaktadır. Bu grubun normal sınıf
ortamında eğitimlerini sürdürmesi güç olmaktadır. Bu nedenle normal okul
ortamından farklı bir kurumda eğitim almaları ihtiyaç olarak görülmektedir. Eğitim
programlarının içeriğinde, temel özbakım becerileri, yaşam becerileri, davranış
eğitimi ve akademik beceriler yer almaktadır. 18 yaşına kadar eğitim uygulama okuluna
devam eden öğrenci bu dönemden sonra aynı kurumun iş eğitim merkezinde eğitimine
devam etmektedir.
Kaynak: Ordu, F. (2005). Farklı
Gelişen Çocukların Tanımlanması ve Eğitimi. İstanbul: Armoni Yayıncılık.
